Tweet

Sibel ORAL

Stephen Kinzer’ın Şah’ın Bütün Adamları kitabı, 1953 Ajax Operasyonu’nu darbe olmanın ötesinde değerlendiriyor; operasyonun “çok katmanlı bir rejim değiştirme laboratuvarı” olduğunu hatırlatıyor…

Stephen Kinzer’ın Şah’ın Bütün Adamları (İletişim Yayınları) kitabı bir çığlıkla başlıyor: “Siz Amerikalılar bu korkunç şeyi neden yaptınız?”. Bu soru, kitabın her satırında kendini hissettiriyor. Çünkü Kinzer’ın anlattığı şey, bir hükümetin devrilmesinden çok daha fazlası… İlk bakışta bir “darbe tarihi” gibi görünen bu çalışma, ilerledikçe çok daha büyük bir sorunun peşine düşüyor: Büyük güçler başka ülkelerin kaderine müdahale ettiğinde, bunun bedelini kim, ne zaman öder:

Mesele petrol değil

Kinzer, kitabının merkezine İran Başbakanı Muhammed Musaddık’ı (1951-1953 yılları arasında başbakanlık yaptı) yerleştiriyor. Ancak onu devrilmiş bir siyasetçiden ziyade, 20. Yüzyılın erken dönem anti-emperyalist figürlerinden biri olarak kuruyor. Musaddık’ın İran petrolünü millileştirme kararı, kitapta ekonomik bir hamleden çok ulusal egemenlik iddiası olarak okunuyor. Çünkü mesele sadece petrol değil. Bir ülkenin kendi kaynakları üzerindeki söz hakkını geri istemesi… Bu nedenle Musaddık’ın İngiltere, Amerika için yarattığı tehdit yalnızca ekonomik değil, simgesel de: Eğer İran bunu başarırsa, sömürge durumundaki başka ülkeler de aynı yolu izleyebilir.

Ne olmuştu?

1953’te CIA, İran’ın demokratik yolla seçilmiş başbakanı Muhammed Musaddık’ı devirdi. Bu darbe-kod adıyla Ajax Operasyonu-ABD’nin yabancı bir ülkenin hükümetini ilk kez bizzat devirdiği operasyondu. CIA ve MI6’in organize ettiği bir askeri operasyon olan Ajax Operasyonu için, gazetecilerin satın alınmasından sokak çetelerinin örgütlenmesine, din adamlarının manipüle edilmesinden kamuoyu mühendisliğine kadar uzanan çok katmanlı bir rejim değiştirme laboratuvarıdır da denilebilir. Kinzer bu yönüyle darbeyi tankların değil, algının, propagandanın ve yönlendirilmiş kaosun eseri olarak gösteriyor. Bugün Orta Doğu’daki birçok kırılmayı, Batı’ya duyulan yapısal güvensizliği, Amerikan müdahaleciliğinin yarattığı uzun gölgeleri anlamak isteyen herkes için Şah’ın Bütün Adamları kaynak bir kitap.

Stephen Kinzer

Kitabın 2003’te -ABD’nin Irak’ı işgal ettiği dönemde- yayımlanmış olması da anlamlı tabii. Kinzer, 1953 İran darbesini anlatırken aslında geçmişe bakmakla kalmamış, o geçmişin bugünün siyasetinde nasıl yankılandığını da göstermiş. Evet, tarih tekerrür eder klişesine uğramadan olmaz ama Şah’ın Bütün Adamları tam da bu tekrarın nasıl üretildiğini gözler önüne seriyor.

Şah’ın Bütün Adamları’nı salt İran’a dair bir tarih kitabı olarak görmemek gerek. Modern müdahalecilik çağının ahlaki ve politik bilançosunu çıkaran güçlü de bir metin. Çünkü Kinzer’in anlattığı hikaye, belirli bir döneme kapanmıyor; geleceğe, bugünlere uzanıyor.

Kitap sona erdiğinde ise okurun zihninde yalnızca geçmişe dönük bir “neden” sorusu kalmıyor. Asıl rahatsız edici olan, aynı sorunun hâlâ güncelliğini koruyor olması: “Tarih bütün sonuçlarıyla ortadayken, dünya gerçekten farklı davranmayı neden öğrenemedi?”.

Şah’ın Bütün Adamları / Stephen Kinzer / Çeviren: Selim Önal / İletişim Yayınları / Araştırma / 303 sayfa

(Oksijen O2, 17-23 Nisan 2026)