Tweet

Bir kişinin nasıl öldüğünün araştırılması haber değeri taşıyabilir, fakat özel hayatının ayrıntılarını sergilemek, yakınlarının en savunmasız anlarını görüntülemek ya da henüz doğrulanmamış hastalık ve yaşam tarzı iddialarından hareketle ölümüne anlam biçmek, kamunun bilgi edinme hakkının doğal uzantısı değildir.

Prof. Dr. Yasemin GİRİTLİ İNCEOĞLU

İletişimci-Umut Vakfı Yönetim Kurulu Üyesi

Oyuncu Serhat Kılıç’ın evinde ölü bulunmasının ardından yapılan haberler, bir ölümün nasıl hızla kamusal teşhir ve spekülasyon nesnesine dönüştürülebildiğini bir kez daha gösterdi. Kendisinden iki gün boyunca haber alınamadığı, tiroid rahatsızlığı bulunduğu söylendi, kimi haberlerde kan kanseri, kimilerinde lenf kanseri olduğu öne sürüldü. Henüz ölüm nedenine ilişkin kesin ve doğrulanmış bilgiler ortaya konmadan haber anlatısı, tıbbi gerçeklerden çok evde bulunduğu iddia edilen nesneler ve geride kalan insanların görüntüleri üzerinden kurulmaya başladı.

İçki şişesi, gazoz, kalp ilacı, sigara sarma kâğıtları, bir kahve bardağı… Gündelik hayatın birbirinden kopuk nesneleri aynı kadrajda buluşturularak adeta bir ölüm soruşturmasının maddi delilleriymiş gibi sunuldu.

Servis edilen görüntülerde, sigara sarımında kullanılan “çarşaf” diye anılan kâğıtların, yasaklı madde kullanımını çağrıştıracak biçimde özellikle öne çıkarılması da bu görsel anlatının parçasıydı. Böylece ölüm nedeni henüz bilinmezken, masadaki nesneler kriminal çağrışımlar üretecek biçimde kodlandı.

Üstelik kamuoyuna servis edilen bu görüntülerin gerçekten Kılıç’ın evindeki masaya ait olup olmadığı dahi izleyici açısından doğrulanabilir değil. Bu nokta önemli, çünkü bir fotoğrafın haber içinde kullanılması ona kendiliğinden kanıt niteliği kazandırmaz. Görüntünün nerede, ne zaman, kim tarafından çekildiği ve hangi bağlamdan alındığı bilinmiyorsa, fotoğraf gerçeği belgelemekle kalmayıp onun belirli bir çerçeve içinde algılanmasını da biçimlendirebilir.

Burada üzerinde durulması gereken yalnızca mahremiyet ihlali değil, haberin anlam üretme tekniğidir. Gazetecilik bazen doğrudan bir iddiada bulunmadan da suçlayıcı bir anlatı kurabilir.

Nesneler bağlamlarından koparılıp aynı görsel çerçevede bir araya getirildiğinde, tek başlarına herhangi bir nedensellik taşımayan ayrıntılar okurun çözmesi beklenen işaretlere dönüşür.

Asıl sorun da burada, haber ile ima arasındaki gri alanda ortaya çıkar. Açıkça kurulmamış bir nedensellik, görüntülerin seçimi ve yan yana getirilmesiyle okurun zihninde kurulabilir. Gazeteci “ölümün nedeni budur” demese bile hangi nesnelerin gösterileceğini, hangilerinin yakın plana alınacağını ve hangi ayrıntıların başlığa taşınacağını seçerek belirli bir okuma güzergâhı oluşturur. Kanıtlanması gereken bir iddianın yükü böylece gazeteciden izleyiciye devredilir.

Bir başka deyişle, haberin söylemediğini fotoğraf söyler, fotoğrafın söylemediğini çağrışım tamamlar.

Bu mekanizma gazeteciliğin temel meselelerinden birini gündeme getirir: Ne biliyoruz, neyi tahmin ediyoruz, neyi yalnızca ima ediyoruz?

Olgu, varsayım ve çağrışım arasındaki sınır bulanıklaştığında haber, bilgi verme işlevinden uzaklaşarak hüküm üretmeye başlar. Hele söz konusu olan ölümse bu ayrım daha da önem kazanır.

Hayatta olan kişi kendisi hakkında kurulmuş yanlış bir anlatıya itiraz edebilir, bağlam sağlayabilir, düzeltme isteyebilir; ölen kişinin böyle bir imkânı yoktur.

Tam da bu nedenle ölüm, gazetecinin doğrulama yükümlülüğünü azaltmaz; tersine artırır. Burada söz konusu olan yalnızca mahremiyet değil, ölüm sonrası itibardır. Bir insan öldüğü anda yaşamının bütün ayrıntıları kamusal mülkiyete dönüşmez. Üstelik artık kendisini anlatamayacak bir insanın ruh hali, yaşadıkları, alışkanlıkları ve özel hayatı hakkında hangi bilgiye dayanarak hüküm veriyoruz?

Ölüye saygı tam da bu sorunun başladığı yerde gazeteciliğin sorumluluğuna dönüşür.

Sorun nesnelerin teşhiriyle de sınırlı değil. Kılıç’ın kız arkadaşının ağlarken, erkek arkadaşının ise evden ayrılırken kameralar tarafından ısrarla görüntülenmesi, ölüm haberciliğinde giderek olağanlaştırılan başka bir sınır ihlalini, yasın seyirlik hale getirilmesini, görünür kılıyor.

Bir insanın gözyaşı, yüzündeki şok ya da bir evden çıkarken sergilediği beden dili kendi başına kamu yararı taşıyan bilgi değildir. Buna rağmen kamera, haberin gerektirdiği tanıklığın ötesine geçerek mahremiyet alanına giriyor ve acıyı görüntülenebilir malzemeye dönüştürüyor. Tam bu noktada kamera tanıklık eden araç olmaktan çıkıp gözetleyen bir göze dönüşüyor.

Tanıklık ile gözetleme arasındaki sınır, kişinin en savunmasız anının görüntü değerinin kamu yararının önüne geçtiği yerde aşılır.

Ağlayan bir insanın yüzünü takip etmek ya da evden çıkan bir yakının beden dilinden anlam çıkarmaya çalışmak ölüm hakkında daha fazla bilgi sağlamaz, yalnızca dramatik malzeme üretir. Gazeteciliğin kamusal tanıklık görevi, insanın savunmasızlığını teşhir etme hakkı anlamına gelmez. Fakat meseleyi yalnızca tek tek gazetecilerin etik tercihleriyle açıklamak da eksik kalır.

Bugünün dijital haber ekonomisinde görünürlük ölçülüyor, dikkat sayıya çevriliyor, tıklanma ekonomik değer üretiyor. Bu düzende mahremiyet, acı ve şüphe uyandıran ayrıntılar dolaşıma sokulabilir içeriklere dönüşüyor, trajedi yalnızca haberleştirilmiyor, paketleniyor, görselleştiriliyor ve tüketilebilir hale getiriliyor.

Bu nedenle “kamuoyunun merak ettiği” ile “kamunun bilmeye hakkı olduğu” arasındaki eski fakat giderek daha hayati ayrımı yeniden hatırlamak gerekiyor. Merak, gazetecilik açısından tek başına meşruiyet ölçütü değildir.

Bir kişinin nasıl öldüğünün araştırılması haber değeri taşıyabilir, fakat özel hayatının ayrıntılarını sergilemek, yakınlarının en savunmasız anlarını görüntülemek ya da henüz doğrulanmamış hastalık ve yaşam tarzı iddialarından hareketle ölümüne anlam biçmek, kamunun bilgi edinme hakkının doğal uzantısı değildir.

Serhat Kılıç’ın ölümünün ardından ortaya çıkan tablo bu nedenle tek bir ölüm haberindeki etik sorunlardan daha fazlasını anlatıyor.

Bir insanın ölümünü açıklamak yerine yaşamını geriye dönük olarak soruşturan, nesnelerden ve görüntülerden örtük bir hikâye kuran gazetecilik, haber ile hüküm arasındaki sınırı belirsizleştiriyor.

Oysa gazetecinin işi ölünün masasından bir karakter dosyası çıkarmak değil, doğrulanmış olanla varsayılanı, kamu yararıyla merakı, tanıklıkla gözetlemeyi birbirinden ayırabilmektir.

Çünkü gazetecilik bu sınırları kaybettiğinde yalnızca mahremiyeti ihlal etmekle kalmaz, kanıtın yerine imayı, bilginin yerine çağrışımı, insanın yerine ise tüketilecek bir hikâyeyi koyar.

(T24, 7 Eylül 2026)